रशियाच्या अंतराळात संस्थेने भारताबद्दल केलेली चेतावणी समजावून घ्या!! इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन काय आहे? त्यामागे काय इतिहास आहे?

त्यासाठी हे प्रकरण काय आहे हे समजून घ्यायला हवं.

इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन ही अंतराळातली कायमस्वरूपी प्रयोगशाळा आहे. अमेरिका, रशिया, जपान, कॅनडा आणि इतर काही देश या प्रयोगशाळेचे सदस्य आहेत. मुळात हे नासाचं बाळ. त्यात आधी रशिया नव्हता. पण शीत युद्ध (कोल्ड वॉर) संपताना रशियाच्या अंतराळ संशोधन कार्यक्रमाला चांगलाच फटका बसला होता. त्यांना आर्थिक मदतीची गरज होती. दुसरीकडे रशियाचं या क्षेत्रावर प्रभुत्व होतं आणि अमेरिकेला त्याची मदत होण्याची आशा होती. त्यातून अमेरिकेने रशियाला स्पेस स्टेशनच्या भागीदारीची ऑफर दिली. रशिया यात आला तो असा. आज इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशनचे १५ पेक्षा जास्त देश भागीदार आहेत आणि तेच ही प्रयोगशाळा चालवतात.

तर या रोगोझीनच्या म्हणण्याप्रमाणे रशिया हे स्पेस स्टेशन युरोप किंवा भारत किंवा चीन या देशांच्या भूमीवर पाडू शकतो. पृथ्वीपासून ४०० किलोमीटर अंतरावर अवकाशात असलेली सुमारे ४२० टन वजनाची ही प्रयोगशाळा ज्या कक्षेत आहे ती कक्षा रशियाच्या भूभागावरून फारशी जात नाही. त्यामुळे ती रशियाच्या भूमीवर पडण्याचा धोका कमी आहे.

ही प्रयोगशाळा फुटबॉलच्या मैदानाएवढी आहे. तिचा वेग आहे २८,००० किलोमीटर प्रति तास. म्हणजे पृथ्वीभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करायला तिला फक्त दीड तास लागतो. दुसऱ्या शब्दात, एका दिवसात ती सोळा वेळा जग प्रदक्षिणा करते. कोणत्याही वेळी या प्रयोगशाळेत सदस्य देशांचे कमीत कमी सहा शास्त्रज्ञ उपस्थित असतात. सध्या असे सात जण आहेत. त्यापैकी चार जण युएसचे, दोघंजण रशियाचे, आणि एक जण जर्मनीचा आहे. मुख्यतः अवकाश संशोधन मोहिमांच्या अभ्यासासाठी, तंत्रज्ञानाच्या विकासासाठी आणि शून्य गुरुत्व क्षेत्रातल्या प्रयोगांसाठी या प्रयोगशाळेचा वापर केला जातो.

१९९८ पासून ही प्रयोगशाळा कार्यरत आहे आणि कमीत कमी २०२८ पर्यंत तिचं काम चालू राहील अशी अपेक्षा आहे. पण रशिया आधीच तिथून गाशा गुंडाळण्याच्या बेतात आहे.
आता ही धमकी नक्की काय आहे, हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन सुरळीतपणे सुरू ठेवण्यात रशियाची काय भूमिका आहे हे समजून घ्यावे लागेल.

मुळात पृथ्वीपासून ४०० किलोमीटर उंचीवर असलेलं हे स्पेस स्टेशन पूर्णपणे शून्य गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रात येत नाही. त्यामुळे पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम अल्प स्वरूपात का होईना इथे जाणवतो. एखादी संस्था सुरू राहण्यासाठी त्यामध्ये जसे वेगवेगळे विभाग असतात, तसेच या स्पेस स्टेशनमध्ये दोन महत्त्वाचे विभाग आहेत. त्यापैकी अमेरिकेच्या ताब्यात असलेला विभाग ही प्रयोगशाळा माणसांना राहण्यालायक बनवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या यंत्रणांचं नियंत्रण करतो, तर रशियाकडे असलेला विभाग हे स्पेस स्टेशन त्याच्या कक्षेत कसं राहील हे पाहतो. ही प्रयोगशाळा पृथ्वीभोवती फिरत असताना तिच्या ऊर्जेचा काही प्रमाणात ऱ्हास होतो. शिवाय पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाचाही तिच्यावर परिणाम होतो. या दोन्ही गोष्टींमुळे जर तिला बाहेरून गती कायम राखण्यासाठी ऊर्जा मिळाली नाही, तर ती गुरुत्वाकर्षणाच्या प्रभावाखाली येऊन आपली कक्षा सोडून खाली पडेल. हे टाळण्यासाठी रशियाकडून नियमित अंतराने अवकाशात जेट किंवा पंख्यासारखे दिसणारे प्रॉपेलर्स सोडले जातात. त्यांना थ्रस्टर्स म्हणतात. हे थ्रस्टर्स या स्पेस स्टेशनला आपण होऊन जोडून घेतात आणि ते त्याच्या कक्षेत राहण्यासाठी त्याला आवश्यक असलेली गती देतात. म्हणजे हे स्पेस स्टेशन त्याच्या कक्षेत स्थिर राहण्यात रशियाची मोलाची भूमिका आहे. आता रशियाच्या म्हणण्यानुसार जर युद्धाचा परिणाम म्हणून रशियाने हा सपोर्ट काढून घेतला, तर अमेरिकेसह उर्वरित जग या प्रयोगशाळेला खाली पडण्यापासून वाचवू शकणार नाही.

हा सगळा गोंधळ सुरू झाला आणि त्याचवेळी एक मसिहा जगाच्या रक्षणासाठी पुढे आला - इलॉन मस्क. रशियाने हे असं काही केलं तर त्याची स्पेस एक्स ही कंपनी प्रॉपल्शनची (इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन ला कक्षेत स्थिर राहण्यासाठी आवश्यक गती पुरवणारी यंत्रणा) सोय करेल असं त्याने जाहीर केलं आहे.

वास्तविक जमिनीवर अमेरिका आणि रशिया एकमेकांचे शत्रू आहेत. पण त्याचा परिणाम आत्तापर्यंत इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशनच्या निमित्ताने असलेल्या अवकाशातल्या सहकार्यावर झाला नव्हता. खरंतर दोन शत्रूराष्ट्रांनी आपल्यातले मतभेद बाजूला ठेवून अवकाश संशोधनासारख्या क्षेत्रात एकत्र येत काहीतरी केलं हेच मोठं अप्रूप होतं. पण आता हेही मोडीत निघण्याची चिन्हं दिसत आहेत. याशिवाय २०२९ मध्ये अमेरिका आणि रशिया शुक्रावर जाण्याची संयुक्त मोहीम आखत आहेत, त्यातूनही अमेरिकेला डच्चू देण्याचा रशियाचा विचार आहे.

तर असं आहे हे जागतिक स्तरावरचं राजकारण. भांडतंय कोण आणि भरडलं जातंय कोण, असं वाटत असलं तरी त्याला इलाज नाही. Battles are ugly affairs म्हणतात ते खोटं नाही. तूर्तास होतंय ते पाहणं, नपेक्षा असं काही होऊ नये यासाठी प्रार्थना करणं, एवढंच सामान्य माणसाच्या हातात आहे.

स्मिता जोगळेकर