निग्रोऐवजी आफ्रिकन-अमेरिकन हा शब्द जगाला देणारा, मानवी हक्क चळवळीचा समर्थक: माल्कम एक्स! वाढत्या लोकप्रियतेनेच याचा घात केला!!

त्याची तुरुंगातून सुटका झाली, तेव्हा तो नेशन ऑफ इस्लामचा एकनिष्ठ सदस्य बनला होता आणि न्यूयॉर्कजवळच्या हार्लेम इथून संघटनेचं काम करत होता. पण त्याची विचारसरणी आणि काम करण्याची पद्धत वेगळी होती. 'स्वतःचं संरक्षण करण्यासाठी आणि आपल्याला हवं ते मिळवण्यासाठी- आफ्रिकन अमेरिकनांची मुक्तता करण्यासाठी- कोणत्याही, अगदी कोणत्याही, मार्गाचा वापर करायला हरकत नाही' असं त्याचं मत होतं. त्यानेच सर्वप्रथम 'निग्रो' आणि 'कलर्ड' या शब्दांऐवजी कृष्णवर्णीय आणि आफ्रिकन-अमेरिकन हे पर्यायी शब्द वापरायला सुरुवात केली.

१९६० च्या सुमारास त्याने आपल्या गुरूलाही मागे टाकलं. त्यामुळे माल्कम आणि मोहम्मद यांच्यामध्ये तणाव निर्माण झाला. संघटनेला राजकीयदृष्ट्या कोणती दिशा द्यायची या मुद्द्यावर त्यांच्यात मतभेद होते. माल्कमच्या मते नेशन ऑफ इस्लामने मानवाधिकार चळवळीच्या माध्यमातून अधिक जोरदार आंदोलन छेडायला हवं होतं. तुलनेने एलिजाह मोहंमदचे प्रयत्न फारसे तीव्र नाहीत असं त्याला वाटत होतं. शिवाय स्वतः मोहम्मद नेशन ऑफ इस्लामच्या नैतिक आचारसंहितेचा भंग करत होता. यामुळे माल्कम नाराज होता. मोहम्मदचे आपल्या सहा सेक्रेटरी महिलांपैकी सहाजणींशी संबंध होते आणि त्यातून त्याला मुलंही झाली होती. त्यापैकी दोन मुलांनी पॅटर्निटी स्यूट फाईल केले आणि हा मुद्दा सार्वजनिक केला. ही गोष्ट कळल्यावर तर माल्कमला चांगलाच धक्का बसला होता. दुसरीकडे माल्कमची पॉवर वाढत चालली आहे हे मोहम्मदच्या लक्षात येऊ लागलं होतं. तो अस्वस्थ झाला होता. माल्कमला संघटनेतून बाहेर काढण्यासाठी त्याला आता फक्त एक संधी हवी होती.

त्याचदरम्यान केनेडींची हत्या झाली. त्यावेळी माल्कम बोलून गेला, " ही हत्या म्हणजे chickens coming home to roost चं उदाहरण आहे.'' या वाक्याचा अर्थ हा, की हिंसेचं उत्तर म्हणून हिंसाच होणार. या बोलण्याने तो चांगलाच अडचणीत आला. लोक खवळले. मोहम्मदनेही त्याला समज दिली. त्याने तिथून पुढे ९० दिवस शांत राहावं अशी सूचना दिली. अशा लहानलहान गोष्टींमधून त्यांच्यातला संघर्ष वाढत गेला, आणि अखेर माल्कमने स्वतःच नेशन ऑफ इस्लाम सोडली.

नंतर त्याने मक्केची यात्रा केली. पण तिथल्या परंपरावादी, कर्मठ मुस्लीमांमध्ये ना बंधुभाव होता, ना स्वतःच्या वंशाबद्दल अभिमान. याचा त्याच्या मनावर खोलवर परिणाम झाला. तो अमेरिकेला परतला आणि तिथे त्याने आफ्रिकन अमेरिकन लोकांची संघटना स्थापन केली. मुख्यतः आफ्रिकन अस्मितेचा पुरस्कार करणं आणि आफ्रिकन लोकांचा मोठा शत्रू गोरे लोक नाहीत तर वंशवाद आहे हे सिद्ध करणं, या दोन गोष्टींवर त्याने भर दिला. त्याच्या संघटनेने हळूहळू बाळसं धरलं. त्याला अनेक अनुयायी येऊन मिळाले. त्याचं तत्त्वज्ञान सिव्हील राईट चळवळीच्या कार्यकर्त्यांमध्ये लोकप्रिय होऊ लागलं. मात्र या लोकप्रियतेनेच त्याचा घात केला.

२१ फेब्रुवारी १९६५ या दिवशी आओडोबॉन बॉलरूमच्या स्टेजवर माल्कमवर गोळ्या झाडण्यात आल्या. त्यावेळी त्याच्याबरोबर त्याची गरोदर बायको आणि चार मुली होत्या. मुजाहिद अब्दुल हलीम, मोहम्मद अजीज, आणि खलील इस्लाम या नेशन ऑफ इस्लामच्या तीन कार्यकर्त्यांवर खुनाचा आरोप ठेवण्यात आला. या सर्वांना दोषी ठरवून वीस वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा ठोठावण्यात आली.

माल्कमच्या विचारांनी आणि भाषणांनी कृष्णवर्णीयांचा राष्ट्रवाद आणि ब्लॅक पॉवर चळवळ यांच्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. असंख्य माहितीपट, पुस्तकं आणि चित्रपट यांद्वारे माल्कम एक्सचा वारसा पिढ्यानपिढ्या पुढे सरकला आहे. १९९२ मध्ये आलेला ऑस्कर नामांकन मिळालेला माल्कम एक्स हा चित्रपट याचंच उदाहरण.

स्वतः माल्कम एक्स न्यूयॉर्कच्या हार्ट्सडेल येथील फर्नक्लिफ स्मशानभूमीत चिरविश्रांती घेत आहे.

स्मिता जोगळेकर